"U già chịu chơi"
Cánh nhà báo, khách tham quan trẻ khi đến xem triển lãm tranh 'Hành trình nét thời gian' tại Bảo tàng Phụ nữ của nữ họa sĩ Đặng Ái Việt đã tếu táo gọi bà như thế. Người phụ nữ nhỏ nhắn, tinh nhanh và vui tính ấy chỉ cười cười hồn hậu, có vẻ như u cũng thích biệt danh đó.
Không chịu chơi sao được, khi mà ở tuổi 72 bây giờ, u vừa làm một dự án đáng nể: một mình một xe máy, đi xuyên suốt từ Nam ra Bắc vẽ các bà mẹ Việt Nam anh hùng. Nhìn con xe Charly của umới chiến làm sao, các dân chơi chắc chắn quá nể: phía trước, uchế thêm càng để đồ, phía sau u làm thêm chỗ đèo vali hòm xiểng, oách nhất là trên đầu u làm một cái mái tự tạo che mưa nắng; trông xe của u như một cái lều di động.
"Trông dã chiến thế mà cực linh hoạt đấy nhé, cứ đến đoạn chuẩn bị vào thành phố hoặc đến chỗ đông người là tôi tháo mái ra cất đi để... tránh công an giao thông, chỉ mất chưa đầy phút à", u hóm hỉnh khoe tác phẩm của mình. Cánh dân chơi không nể u mới lạ. Chả thế mà ngay ngày đầu triển lãm đã có nhiều người hỏi mua con xe của u, ngay Bảo tàng Phụ nữ cũng đề nghị u nhượng lại, nhưng u cương quyết từ chối "vì nó gắn bó với tôi mấy chục năm rồi".
|
| Họa sĩ Đặng Ái Việt, Ảnh Hoàng Hường |
U tiết lộ đây mới là phần 1 của dự án. Sau vài hôm triển lãm ở Hà Nội xong, u lại cùng con xe đó ngược trở lại Miền Nam, tiếp tục vẽ nốt những Bà mẹ anh hùng còn lại, đủ ba vùng Bắc - Trung - Nam.Nghe u nói, cánh trẻ nghe mà chỉ còn nước lè lưỡi.
***
Tiền Giang, vùng giáp ranh với Long An, vùng đất nông nghiệp trù phú. Trong dòng người mưu sinh trôi dạt, một gia đình từ miền Tây theo đường Cà Mau chạy lên Tiền Giang kiếm sống. Trong công cuộc mưu sinh đó, người đàn ông của gia đình nhiều lần giúp đỡ công cuộc Cách mạng.
Sau khi hiệp định Genève được ký kết, chính quyền Sài Gòn rà soát những lực lượng cán bộ Việt Minh nằm vùng. Người trụ cột gia định bị bắt, gia đình nọ rơi vào cảnh ly tán. Mỗi người bị chia một nơi. Cô con gái út của gia đình, khi ấy lên 6 tuổi, được mẹ cho lên chùa Dục Sư, Sài Gòn làm ni cô nhỏ tuổi, sớm chiều học kinh theo Phật.
Đến năm 1960, người cha được ra tù, cô bé được gia đình đón về Tiền Giang đoàn tụ. Cô bắt đầu được biết đến Việt Minh thông qua người cha mới tham gia quân báo. Năm 1963, tổ quân báo bị lộ, cô bé bỏ học vào chiến trường luôn, trở thành cô văn công "tiếng hát át tiếng bom"...
***
"Dân chơi" lên đường
|
| "Dân chơi không sợ mưa rơi", Ảnh nhân vật cung cấp |
Theo như u chia sẻ: mỗi người nghệ sĩ, mỗi họa sĩ nào cũng ấp ủ cho mình một công trình nghệ thuật. Bạn bè của tôi có người chuyên vẽ về Tây Nguyên, có người bạn 5 hay 6 tháng chỉ vẽ về Tây Nguyên thôi. Rồi có những người chuyên vẽ về đề tài phong cảnh, nói chung là người họa sĩ luôn có những ấp ủ cho riêng mình một đề tài nhất định, riêng tôi tôi cũng ấp ủ cho mình một đề tài nhưng khác biệt hơn bạn bè là tôi ấp ủ đề tài chuyên về mẹ Việt Nam anh hùng."Vì tôi cho rằng vai trò của người phụ nữ trong xã hội và nhất là trong cuộc chiến tranh mà bảo vệ tổ quốc là vĩ đại, bởi vì nếu người thanh niên, người đàn ông lao ra chiến trường thì người phụ nữ đứng phía sau hậu tuyến để động viên cho tiền tuyến, thậm chí có người phụ nữ cũng lao ra chiến đấu. Như ở Miền Nam có đội quân tóc dài, hàng ngàn phụ nữ xông ra đường đấu tranh trực diện với địch. Sự đóng góp của phụ nữ là rất lớn, đặc biệt là người phụ nữ, người mẹ đã hi sinh núm ruột của mình cho cuộc chiến tranh này"
Đề tài đầy tâm huyết phải đợi vài chục năm mới thực hiện được, như u nói, sau khi đã hoàn thành nhiệm vụ giảng dạy (bà là giảng viên Đại học Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh) của mình và hoàn thành nhiệm vụ làm vợ làm mẹ. Chồng u đã mất, ba con trai đều đã trưởng thành, có cuộc sống riêng.
Năm 2003 sau khi nghỉ hưu, u bắt tay ngay vào việc sưu tập thông tin về các mẹ Việt Nam anh hùng. Các ý tưởng và hành trình về chuyến đi cũng bắt đầu được u phác thảo dần.
Điều kiện đầu tiên là phương tiện di chuyển: giải pháp tối ưu nhất là con xe Charly, người bạn đồng hành của u đã gần 20 năm. "Mình biết tính nó, mà hơn nữa mình là phụ nữ thì không thể đi xe có phân khối lớn, nhỡ trong điều kiện đường xá xấu quá mình không kìm chế được. Hơn nữa ở độ tuổi của tôi phản xạ rất chậm, không phải như thanh niên, thế nên trên đường đi chạy khoảng 30km, không dám chạy hơn. Bà con nghe tôi chạy 5000km tưởng đâu hoành tráng lắm, thật ra thì tôi đi từ tỉnh này qua tỉnh kia, từ địa phương này qua địa phương kia, đến nơi vẽ sau đó dựng xe nghỉ, rồi mớiđi tiếp. Trong một ngày việc đi lại của tôi chỉ khoảng 150 km", "dân chơi" cười hóm hỉnh.
***
Thành phố Tây Ninh 1967, các trận chiến giữa bộ đội ta và Quân đội Việt Nam cộng hòa đang vào giai đoạn ác liệt. Quân đội Mỹ và Việt Nam cộng hòa chuẩn bị cuộc tiến dài lên đánh bắc Tây Ninh. Cả hai bên đều tập trung mọi nguồn lực, con người vào các trận đánh quyết định.
Đội nữ du kích mật xã An Tịnh được lệnh chuẩn bị cho trận càn dữ dội sắp xảy ra. Đội du kích gồm 9 cô gái trẻ, tuổi đời từ 16 - 20 hoạt động ngầm. Ban ngày là các cô bán rau dạn sương gió, có cô là sinh viên áo trắng, có cô thợ may... nhưng ban đêm họ là những nữ du kích, hoạt động với phương châm: bí mật, thần tốc, dũng cảm. Thế giới ban ngày và ban đêm của các cô hoàn toàn khác biệt, không ai ngờ.
Trên con đường trục chính của thành phố Tây Ninh, xe của Quân đội Mỹ và Việt Nam cộng hòa qua lại thường xuyên, là một vị trí trọng yếu mà bộ đội luôn muốn tiếp cận.
Ngay trên mặt phố, một gia đình tư sản với bà mẹ thuần hậu sống cùng cậu con trai duy nhất vốn có bệnh tâm lý, luôn cần chăm sóc như một đứa trẻ.
Một hôm, qua nhiều kênh giới thiệu, cô gái 18 tuổi mang tên Út Trầm được đưa đến giúp việc nhà bà, chăm sóc cậu chủ bằng tuổi không minh mẫn.
Bà mẹ hết sức hài lòng với cô giúp việc trẻ. Không chỉ đảm đang tháo vát việc nhà. Cô gái Út Trầm xinh xắn trắng trẻo, vốn là một văn công có tài ca hát đã làm cậu chủ trẻ vô cùng hạnh phúc. Cậu đặc biệt thương mến và gắn bó với cô. Bà mẹ dường như cũng chờ đợi như vậy, bà hết sức hài lòng.
Cô gái cũng hết sức chăm sóc cậu chủ bằng cả tấm lòng và trở thành một thành viên không thể thiếu trong gia đình. Cho đến một ngày, cô gái Út Trầm đề đạt nguyện vọng được... đặt mấy trái bom trước cửa nhà bà, nơi có đoạn đường trọng yếu nhất của Tây Ninh để tiêu diệt xe quân sự Mỹ và Việt Nam cộng hòa. Bà mẹ vô cùng ngỡ ngàng, ngần ngại, tai họa có thể giáng xuống gia đình bà ngay lập tức.
Thế nhưng tài thuyết phục cùng sự tha thiết của cô gái, cộng thêm nỗi quyến luyến ngày càng lớn của con trai dành cho Út Trầm, cuối cùng bà đồng ý.
Lấy nhà bà làm tâm, Út Trầm - một trong 9 cô nữ du kích An Tịnh đặt 3 trái bom mỗi trái cách nhau 5m. Nhưng khác với cách thông thường của bộ đội, thường tấn công đầu và đuôi các đoàn xe, các cô du kích An Tịnh đánh vào giữa đoàn, giống như Út Trầm mô tả: chiến thuật của tụi tôi là đánh vào xương sống chính giữa, khiến cả đoàn xe Mỹ tan tác hoảng loạn và bị tiêu diệt gọn. Lần đó các cô đánh 2 trận, trận đầu diệt 3 chiếc xe tăng, trận sau diệt 6 chiếc xe tăng.
Đội nữ du kích "toàn Út" (tất cả các cô gái trong đội đều được đặt bí danh có Út như Út Trầm, Út Coi...) vốn đã rất nổi tiếng trong vùng địch. Sau trận đánh đó càng trở nên huyền ảo, đáng sợ, làm chỉ huy quân đội Mỹ - Việt Nam cộng hòa mất ăn mất ngủ.
9 xe tăng Mỹ bị tiêu diệt gọn, chia đều cho đúng 9 cô Út. Cả 9 cô đều được phong tặng danh hiệu "dũng sĩ diệt Mỹ", và "dũng sĩ diệt xe cơ giới''.
***
Con vẽ mẹ với cả tấm lòng
Ngày 19/2/2010 (mùng 6 Tết), trước sự ngỡ ngàng ngạc nhiên của bạn bè đồng nghiệp, và sự lo lắng của các con, "u già chịu chơi" lên đường, bắt đầu hành trình u đã ấp ủ và mong đợi suốt mấy chục năm.
|
| Bên bờ sông Đáy, Ảnh nhân vật cung cấp |
Nói là túc tắc, nhưng thực ra nhìn lịch trình và lượng công việc của u thì ngay cả những "dân chơi" chiến nhất cũng bái phục. Cứ đến mỗi địa phương nào, "u già chịu chơi" lại bắt tay ngay vào việc tìm thông tin, liên lạc với chính quyền địa phương để lần ra địa chỉ các Bà mẹ Anh hùng.Hỏi địa chỉ, tìm đến trình bày vấn đề, tâm sự chuyện trò, vẽ chân dung... từng ấy việc u chỉ làm gói gọn trong một ngày.U nói ít khi tìm được các mẹ ở gần nhau, thường mỗi mẹ ở một huyện, xã xa, nhiều nơi đường xá rất bất tiện nên mọi hoạt động phải khẩn trương. Trong buổi triển lãm u cũng trưng bày những giấy tờ u sử dụng trong suốt hành trình. Riêng giấy giới thiệu đã lên tới hàng trăm chiếc.
Tính từ ngày xuất phát 19/2/2010 đến lúc đặt chân tới Thủ đô Hà Nội ngày 26/6/2010, u Đặng Ái Việt đã đi qua 18 tỉnh thành, đến hơn 200 huyện, xã/phường, vẽ được 225 bức ký họa ở các thể loại than chì, màu nước.
Những câu chuyện trong suốt hành trình của u không chỉ dừng lại ở bột màu, toan vẽ, mà là những tâm sự cuộc đời, những hình ảnh các bà mẹ còn lại sau cuộc chiến tranh. Những người phụ nữ còn lại bên di ảnh chồng con.
U nói, mỗi một bà mẹ lại là một câu chuyện đời khác nhau, mang lại cho tâm hồn nghệ sĩ của u những rung cảm mãnh liệt.
U kể: Trong những bà mẹ u gặp có những người mẹ chết 3 con, mẹ kia chết 8 con, mẹ khác chết 5 con. Bà mẹ Việt Nam anh hùng ở Quảng Nam, Nguyễn Thị Thứ chết 9 người con. Con gái của mẹ Thứ, bà Lê Thị Trị cũng mất người chồng và 2 con. Có người mẹ có người con độc nhất, có người mẹ 3 người con chết mất 2 người... Có những người như mẹ Lê Thị Thi phải chứng kiến đứa con gái 16 tuổi của mình bị địch bắt kéo lê thân xác trên đường làm bong từng lớp tóc, mảng da. Nỗi đau ấy vẫn theo mẹ đến giờ.
Trường hợp khác như mẹ Đặng Thị Huề ở trong tình trạng lẩn thẩn. Mẹ luôn sợ hãi điều gì đó. Trong thời chiến, đội du kích của chồng và con mẹ bị lộ. Giặc bắt và dồn cả đội về đình làng và lùa dân ra xem thị uy. Chồng và con mẹ bị bắn ngay trước mắt mẹ, nỗi đau quá lớn khiến từ đó mẹ thành lẩn thẩn.
"Mỗi mẹ lại có những ấn tượng riêng, mẹ nào cũng xúc động cả. Không chuyện người nào giống chuyện người nào, chuyện nào cũng xúc động hết, nhiều khi khiến tôi rơi lệ, không vẽ nổi. Hiện nay đa phần các mẹ khó khăn, chỉ có một số mẹ ở thị trấn hay thành phố thì còn cháu, chứ đa phần các mẹ đều chịu cảnh cô đơn", u kể.
Nhiều mẹ năm nay đã gần đất xa trời, hoặc sức khỏe không còn minh mẫn nữa khiến người nghệ sĩ không cam lòng vẽ các mẹ trong hoàn cảnh đó. U nói u tìm đến tất cả các mẹ Anh hùng, nhưng không vẽ tất cả họ. U tự ra cho mình một nguyên tắc: chỉ vẽ người mẹ Việt Nam anh hùng còn ngồi được mới vẽ, còn mẹ liệt giường thì không vẽ.
"Vẽ mẹ Việt Nam anh hùng là tôn vinh mẹ nên ta không vẽ mẹ trong trạng thái như vậy, vì nếu ta làm như thế ta đang làm xấu hình ảnh các mẹ. Có mẹ hơn 90 tuổi, có mẹ cả trăm tuổi... có những mẹ nằm liệt giường, đau ốm, mà mình vẽ lên thì thần thái không còn nữa thế nên có phương trâm nếu mẹ yếu, nằm liệt giường thì ta chỉ đến thăm các mẹ, nắm bàn tay mẹ, để truyền cảm xúc giữa mẹ con chứ ta không vẽ"
Trong số các mẹ mà u tìm được và đến thăm, số chân dung u vẽ được chỉ một nửa nhưng "được đến thăm các mẹ là quý lắm rồi, được nắm tay các mẹ như nắm tay mẹ mình đã ấm áp lắm".
/1 
Thẻ IP
Thẻ đánh hơi
Đăng lúc 25-8-2010 08:45 AM
Thẻ thăng tiến
Thẻ đỉnh cao
Thẻ trầm mặc
Thẻ huyên náo
变色卡
Thẻ cướp Tem
Đóng đinh
显身卡
Tác giả
Đăng lúc 25-8-2010 09:02 AM
72 tuổi đúng với cái biệt danh "U già Chịu chơi" thật khâm phục!
... Xuyên Việt bằng Chaly Cúc Cu ... Chứ hem fải Serow .
